آرزوهای دکتر آبتین ساسانفر و همسرش مهرانگیز ساسانفر زمانی به حقیقت پیوست که آن را ندیدند.

 

ديروز وُ امروز قلعه ی مغ ، در شهر ”ايست روشن“ – تاجيکستان

 

از: استاد محمد حضرتی ”دکتر علم وُ فلسفه، پروفسور آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان ”

 

 

   در مرکز شهر ایست روشن وُ تا اندازه ای روبروی هم، دو تپه ی بلند  هست که یکی

 را ”مُغ و دیگری را ”تَل“ می نامند. در ادبیات تاریخی و باستان شناسی، مغ، وابسته

 به محل جایگیری اش گاهی در شکل ”مُغ تپه“، و گاهی وابسته به هدف

ساخته شدنش، ”قلعه ی مغ“، نوشته شده است. اين قلعه)دژ)، تاریخ بیش از ٢۵۰۰ ساله دارد.

 کوروش کبیر، شهر ”ایست روشن“ را  با نام ”کوروش کـده“، بنیاد نهاده بود.

در دوره مادها، مغ تپه وجود داشته و روحانیان ماد، که آنان را مُغ، می نامیدند،

 مانند کاهن - شاهان عهد قدیم، قدرت ويژه دربار را نیز داشتند، معابد خود را

در چنین تپه ای بنیاد ومراسم و مناسک دینی را در آن جا انجام می دادند.

 هنگامی که کوروش کبیر بر مادها غلبه کرد و امپراتوری خود را سازمان داد

فعالیت مغان  ماد در دربار وُ سیاست مملکت محدود کرده شد، ولی در اختیار مغان،

 مراسم و مناسک دینی پیوسته باقی مانده. به همین منوال یک نوع پیوند میان مغ های

 ماد و آیین زردشتی بوجود آمد.


   کوروش کبیر در مغ تپه که در ارتفاع 70-80 متری قرار دارددر مساحت تقریبا 6 هکتار قلعه ی بزرگی با نام قلعه ی کوروش کده بنا نهاد که

 دارای ديوارهای بلند، کاخ(قصر)، کوشک ها و همچنین آتش کده بود که در آن موبدان زردشتی مراسم يا آيين های جشنی و مردمی و مناسک مذهبی را انجام می دادند. 

مغان زردشتی را یا هیربَد نیز می نامیدند که سروران آنان، موبد  موبدان یا هیربد هیربدان، در دربار هخامنشی زندگی می کردند. 

   قلعه ی مغ همچون پایگاه اساسی با هفت دروازه ی شهر راه های ارتباطی وُ به ويژه با دروازه ی بالا راه ارتباطی زیرزمینی داشته است.

که نشانه های آن تا به امروز پا بر جاست. همچنین دروازه ”قرابیـک“، دروازه ”یکه بـاغ“ و دروازه ی ”سنگ سیــاه“، دروازه های داخلی، به شمار می آمدند. 

   در آغاز قرون وسطی قلعه مغ با چهار دروازه ی بیرونی ولایت ایست روشن- زامين و شهرستان ونوجیکت و کره آباد ارتباط دایمی داشته است .

هنوز خیلی از پهلوهای این قلعه توسط باستان شناسان مورد آموزش و بررسی قرار نگرفته است. 

در آخرین کاوش های  باستان شناسی که آقای دکتر یوسف شاه يعقوب، سال گذشته انجام داد از قلعه ی مغ،

يک تبر سنگی و 1300 سکه عهد قدیم بازیافت که آموزش آن ها مسایل  نامعلوم و ناروشن این قلعه در

روزگار ما را روشن خواهد کرد. باید گفت که یادگاری های نیاکان ما شاهد زنده ی شهر وُ کشورهای سرزمین

آریایی ما بوده وُ یادگاری فراموش شده ی تخت زرین که یک بخش وُ جزء ترکیبی قلعه مغ و یکی از یادگاری های بزرگ

و با شکوه معماری آسیای مرکزی ”ورا رود (فرا رودان)، بوده است. 

در دوره ی فرمانروایی یکی از حاکمان شهر ایست روشن، با نامِ  رستم بیک، قلعه ی مغ باز هم تکمیل و تجدید گردید وُ

 دو بنا با نام های ”سلام خانه“، یا ”قصر طلاکاری“ وُ بنای سفتی ساخته که به  حُسن قلعه، حُسن تازه در آورده بود

مورخ روس زینوویفM. Zinov,Ev ، سال 1886 حین بررسی

  اراتپه (نام بعد از قرن 16 ایست روشن )توسط روس ها،

 به آسیای میانه سفر کرده، قصر طلاکاری رستم بیک را دیده، در یادداشت هایش نوشته:

”قصر به نظر من بی اندازه بزرگ نمود.

 آن در وُ خانه هایش گویا یکی بلندتر از دیگری ساخته شده، هر کس آن را ببیند چنین می پندارد که

 این قصر بنای چند طبقه باشد.

هر یکی از این خانه ها در اطراف نشیمن گاه ساخته شده، هر یک ساختمان جداگانه اند وُ خانه های

 به هم پیوسته و حیاط درونی داشته،

از حیاط با پله های مرمرین تا به صفحه سنگ می رسد و وارد خانه ها می شوید. 

 

خانه ها خیلی زیبا و نظر ربا وُ دلکش و بی نهایت باشکوه بوده و هر یک دارای عالم صنعت خاص می باشند.

من مانند آن ها را در دیگر شهرهای آسیای میانه ندیده ام. تالار زرین، طلاکاری قصر خیلی بزرگ و با شکوه است.

 بلندی آن از فرش تا سقف 4.5 آکچین(یک آکچین برابر است با 75 سانت است). هنر نفیس و نا تکرار داخل خانه های قصر دلربا و مفتون کننده اند.

 بیشتر آن خانه ها دیوار آجری دارند و هر آجر با رنگ های خوش آب و جلادار روغنين با اصلوب شرقی آرا داده شده است. سنج و عرق و قبطه و فرومان و

وسه های جفت چیده شده وُ طاقچه های گچ کاری شکوه و شهامت به بنا می بخشیدند. 


یکی از کاخ های باشکوه ایست روشن ارگ رستم بیک است که در بالای مغ قامت افراخته بود. در آمدگاه آن که ”دروازه خانه“، نام داشت از تخته پلی آغاز می یافت.

میدان آن از چند طرف با دیوار کلفت احاطه شده بود. یکی از دیوارها به ساحل زرین رود، فرامده  از سمت چپ به سوی تل طول می کشید .دیوارهای از چهار سو مناره های بلند داشتند.

در داخل ارگ خانه های با شکوه حاکم و حومه خانه و قبول گاه وُ سلام خانه وُ زندان وجود داشتند. ارگ تخت حاکمان ایست روشن بود. 



قلعه ی مغ امروز

    قلعه ی مغ به مناسبت تجلیل جشن2500 سالگی شهر ایست روشن، با قرار که سال 2002 صورت گرفته بود تا درجه ای آباد و زیبا گردید. دروازه ی بزرگ ورودی

به قلعه با دیوارهای دو طرف آن تقریبا هر طرفی تا 20 متر از نو احیا گردید. سال گذشته طرح تازه ی جدید وبرقرار سازی قلعه مغ توسط حکومت جمهوری تاجیکستان به تایید رسید

 و در قلعه ی معماری و تاریخی تاتر مدور روباز جهت 5100 نفر جای نشست ساخته شده و دیوارهای قدیمی قلعه مغ به شکل مدور در دو طبقه با ارتفاع 39.5متر قامت افراخت که

 از داخل یک حسار بزرگی را مانند گردید. نمود ظاهری قلعه دایره ای شکل بوده از چهار سمت درآمدگاه های ورودی ساخته شدند. قلعه شامل10 برج دیدبانی و دروازه ی مرکزی

 ورودی عبارت می باشد. پله کان های زیادی شخص را به در آمدگاه مرکزی ورودی هدایت می نماید. اطراف دیوارها دارای قسمت حاشیه ای پیاده گرد می باشد. د ر سحن در

 آمدگاه ورودی جای های نشست جهت استراحت موقتی وجود دارند که در اطرافشان فواره های کوچک و دیگر بخش های چراغانی دارد. بخش پایانی طرفین پله های ورودی با

درختان تزیینی و فضای سبز آرا داده شده. 



دورتر از سحن بخش ورودی توقف گاه مجهز ماشین های سواری ساخته شده اند. 

در ده برجی که در گذشته جهت دیدبانی مورد استفاده قرار داشتند

طبق طرح دوربین های مخصوص گذاشته شده که مهمانان و سیاحان توسط آن ها شهر را تماشا خواهند کرد. 

تمام نمای دیواربیرونی قلعه کاشی کاری کرده خواهند شد. پس از واد شدن به قلعه، توسط

 درآمدگاه های ورودی سحن بزرگ فضای سبز با درختان و

 بته های تزیینی در طول دیوار قلعه و مجموعه ی  معماری تاتر مدور به نظر می رسند. 

به نقل از: نشریه فرهنگی زیست بومی « اتلس » .