به پیشوازی بهار، آتش افرروزی پنجه وچهارشنبه سوری برویم

نوروز، روز آغاز سال، روز اورمزد، در ماه فروردین، روز برابری شب وروز وشروع سرسبزی وشکوفایی طبیعت،  در راه است.

امّا پیش از نوروز،  مراسم آتش پنجه، چهارشنبه سوری درراه است، که هر دوی این جشنها با برافروختن آتش همراه اند.

آتش، نماد روشنایی ونور، نماداهورامزدا،  نزد زرتشتیان ودر فرهنگ ایران باستان از جایگاه ارزشمند ویژه ای برخوردار بوده ومورداحترام ونیایش قرار گرفته است.

ایرانی ها در همه جشن ها، آتش روشن می کردند. نخست در نزد ایرانی ها، نور و روشنایی خورشید، ـ میتره ـ مورد احترام قرارگرفته، سپس با کشف آتش،  آتش که روشنایی آن درهر مکان تاریکی را از بین می برده، مورد احترام قرار گرفته وبسیار با اهمیت بوده است.

به گفتۀ موبد رستم شهزادی: اهمیت آتش را حالا نمی توانیم درک کنیم،  وسایل روشنایی مانند گازوبرق ونفت وجود دارند،  امّا در زمان قدیم که هنوزکبریت به وجود نیامده بود،  روشنایی در شب فقط در سایه آتش به وجود می آمد. با این نگرش،  ایرانی ها در تمام جشن ها نیز آتش بزرگی روشن می کردند،  چه نوروز چه سده و چه جشن های دوازده گانه.

آتش در تاریکی شب ها، راهنمای کاروان ها نیز بوده،  گاه از طریق آتشگاه ها که در بالای کوه یا بلندی ها ساخته می شدند، خبررسانی نیز می کردند.

در روزهای پایانی اسفند ماه، در نزدیکی جشن چهارشنبه سوری، زرتشتیان در پنج روز پایان سال، با فروزان نگاه داشتن آتش در خانه یا تالار عمومی، جشن پنجه یا گاهنبار پنجه را انجام می دهند.

موبد کورش نیکنام، پژوهشگر آداب و سنن ایران باستان، در کتاب "ازنوروز تا نوروز" که به آیین ها و مراسم سنتی زرتشتیان ایران، می پردازد، درباره جشن آتش پنجه می نویسد:

زرتشتیان، گهنبار پنجه رادر پنج روز پایان سال،  مانند گهنبارهای دیگربرپا می دارند. آنان گهنبار پنجه رادر خانه یا تالار عمومی برگزار می کنند، افزون بر این چون عده ایی باور دارند که میزبان فروهرِ در گذشتگان نیز هستند،  پیش از گهنبار، همه جا را تمیز می کنندوخانه وکاشانه خود راصفا می بخشند،  تا فروهرهای درگذشتگان را نیز خشنود سازند. در آخرین روزجشن پنجه، درآیین ویژه ای مقداری هیزم بر بالای خانه فراهم می آوردند ودر سپیده دم روز بعد،  آتش را روی بام خانه روشن می کردند تا بازگشتِ فروهرها به آسمان رابدرقه کرده باشند.

چهارشنبه سوری

چهارشنبه سوری یکی از جشن های ایرانی است که در شب آخرین چهارشنبه سال ـسه شنبه ـ با برافروختن آنش، برپا می شود. در شاهنامه فردوسی اشاره هایی درباره جشن چهارشنبه ای در آستانه نوروز وجوددارد، که نشان دهندۀ کهن بودن این جشن است. امّا مراسمی که امروزه برپا می شود، با جشن های کهن آن به طور کامل تفاوت دارد.

ازنگاه زرتشتیان، آتش نماد اهورایی است و پریدن ازروی آن نوعی بی احترامی به آن نماد تلقی می شود.

موبد کورش نیکنام پژوهشگر آیین ها و آداب وسنن ایران باستان عقیده دارد:

" چهارشنبه سوری هیچ ارتباطی با ایران باستان وزرتشتیان ندارد، شکل گیری این مراسم را پس از حمله اعراب به ایران می داند"

موبد نیکنام دراین باره می گوید:

"ما زرتشتیان در کوچه ها آتش روشن نمی کنیم و پریدن ازروی آتش را زشت می دانیم ومی افزاید، در پنج یا شش روز پایان سال ما آتش روشن می کردیم تا روح نیاکانمان را به خانه هایمان دعوت کنیم، آتش چهارشنبه سوری، بازمانده آن آتش افروزی پنج روز آخر سال در ایران باستان است"

به این ترتیب جشن آتش،  پیش درآمد جشن نوروز است که نوید دهنده رسیدن بهاروتازه شدن طبیعت است. بدین سان زرتشتیان، مراسم سنتی وآیین خود را باجشن نوروز هر سال با سروروشادمانی آغاز می کنند ودر پایان سال با برگزاری مراسم گاهنبار پنجه،  باردیگر با مهر و شادی،  به میزبانی فروهرها می روند وآن را به جشن نوروز سال دیگر پیوند می زنند.