« هیچ خطری متوجه آرامگاه کوروش بزرگ نیست »

« زلزله ؛ سیل ؛گازهای اسیدی ؛حفاری های غیر مجاز و قاچاقچیان میراث فرهنگی ایرانزمین را تهدید می کنند .»
آینده‌ی میراث فرهنگی و تمدنی ایران چگونه خواهد بود؟ این آثار که بیان‌گر فرهنگ و تمدن گذشته‌ی ایران زمین بودندو ه، برای مطالعه‌ی تاریخ بشر نیز بسیار مؤثرند. در پس هریک از این آثار داستانی نهفته است. شوربختانه در سال‌های اخیر، این آثار باستانی و میراث فرهنگی ایران با تهدیدهای بسیاری روبرو شده‌اند.
با این حال یک مقام «ایکوموس»، (شورای نگهداری از بناها و محوطه‌های تاریخی)، در گفت‌وگوی ویژه با سایت انجمن جهانی زرتشتیان پاریس می‌گوید: "آسیب‌ها و ویرانه‌هایی که بر میراث فرهنگی کشورهای همسایه‌ی ایران، به ویژه کشورهای جنگ‌زده‌ی سوریه و عراق وارد شده، خوشبختانه بر آثار فرهنگی و میراث باستانی ایران وارد نشده است".
بیژن روحانی، معاون کمیسیون تخصصی و بین‌المللی ایکوموس که مقر آن در پاریس است، می‌گوید:
مشکلاتی که برای کشوری با گستردگی ایران وجود دارد، مشکلات منحصر به فردی نیستند. بسیاری از کشورهای دیگر هم با این چالش‌ها مواجه هستند. به خاطر این‌که حفاظت از میراث فرهنگی، از یک طرف نیاز به سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی دارد و از طرف دیگر در کشورهای در حال توسعه مانند ایران، مدام با طرح‌های توسعه، مثل سدسازی، جاده‌‌سازی، توسعه‌ی شهری، آلودگی هوا و مباحث دیگر برخورد می‌کند.
از سوی دیگر، افزایش بلاهای طبیعی‌ای مانند سیل یا عوامل دیگر در سال‌های اخیر یک تهدید جهانی بوده است. بنابراین می‌توان گفت که ایران در دنیا مستثنا نیست و با چنین مشکلاتی دست و پنجه نرم می‌کند.
از طرف دیگر، اگر ما جایگاه ایران را در منطقه و در کشورهای هم‌جوار خودش در نظر بگیریم، به طور ویژه اگر با وضعیت کشورهایی مثل جمهوری‌هایی که از شوروی سابق استقلال پیدا کرده‌اند و اتفاقاً دارای تعدادی از آثار معماری ایرانی هستند، مقایسه کنیم، ایران به نسبت دارای وضعیت بهتری است.
با آب‌گیری سد «سیوند» بر روی رودخانه‌ی «پلوار» در محل «تنگ بلاغی» در شمال شیراز، نگرانی‌های بسیاری برای ایرانیان و حتی جهانیان به وجود آمد، از بابت زیر آب رفتن منطقه‌ی تاریخی پاسارگاد، جاده‌ی باستانی هخامنشی و هم‌چنین آرامگاه کوروش بزرگ که دیرینگی آن به سال ۵۲۹ پیش از میلاد می‌رسد و در میراث جهانی یونسکو نیز ثبت شده است. برای نجات‌بخشی و نگهداری این آثار، چه اقداماتی انجام گرفته است؟
اتفاقاً بخشی از سخنرانی‌هایی که ارائه شد، در مورد عملیات نجات‌بخشی و کاوش اضطراری در تنگ بلاغی و اطراف محوطه‌ی سد سیوند بود. بخشی از نگرانی‌هایی که در جامعه‌ی ایرانی پیش آمد، به دلیل اطلاعات نادرستی بود که در این زمینه منتشر شد. خوشبختانه هیچ خطری متوجه آرامگاه کوروش نبوده و نیست. آب‌گیری سد سیوند تا طراز بسیار پایین‌تری از آرامگاه کوروش و کاخ‌های اطرافش صورت گرفته است. هیأت فرانسوی‌ای که آن‌جا کاوش کرده بود هم یک گزارش کاملاً علمی و بی‌طرفانه ارائه داد. مشخص شد آثار مختلفی که در آنجا بوده، مورد بررسی قرار گرفته، اما خوشبختانه هیچ خطری متوجه آرامگاه کوروش نبوده و نیست.
در کنفرانس «از تخت جمشید تا اصفهان» که در ماه ژانویه‌ی گذشته در لندن برپا شد، به تهدیدهای طبیعی و انسانی نسبت به تخت جمشید هم اشاره شده بود. 

        

تخت جمشید در حال حاضر، از نظر ایکوموس با چه مشکلاتی روبروست؟

در تخت جمشید پروژه‌های مختلفی در حال اجرا است؛ با مشارکت سازمان میراث فرهنگی ایران. یکی از این پروژه‌ها با کمک هیأت ایتالیایی انجام می‌گیرد، که آن‌ها علاوه بر کارهای باستان‌شناسی که در اطراف تخت جمشید، مثل «تُل آجری» انجام داده‌اند، در حفاظت از آثار سنگی در تخت جمشید هم در حال مشارکت و همکاری با سازمان میراث فرهنگی ایران هستند.
وظیفه و هدف‌های اصلی ایکوموس (شورای بین‌المللی نگهداری از بناها و محوطه‌های تاریخی)، کدام‌اند؟
شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌های تاریخی یا ایکوموس بین‌المللی، کمیته‌های علمی متعددی دارد که یکی از آن‌ها کمیته‌ی آمادگی برابر مخاطرات یا بلاهای انسانی و طبیعی است که نام اختصاری آن «آیکورب» (ICORP) است. در کمیته‌ی آیکورب متخصصان مختلف روی بالا بردن سطح آمادگی در برابر خطرات برای سایت‌های تاریخی کار می‌کنند.
من در سخنرانی‌ام به چند محور اساسی اشاره کردم: یکی این‌که آمارها و بررسی‌ها نشان می‌دهد که تعداد بلاهای طبیعی و فجایع در یکی دو دهه‌ی اخیر افزایش بسیار چشم‌گیری داشته است. در اثر این افزایش محوطه‌های تاریخی و فرهنگی هم تحت تاثیر منفی قرار گرفته‌اند. از طرف دیگر، مطالعه‌ای توسط مرکز میراث جهانی یونسکو نشان می‌دهد که بخش اعظمی از میراث فرهنگی که در فهرست یونسکو ثبت شده‌اند، فاقد برنامه‌های مدون برای کاهش خطرات یا مقابله با بلاها و فجایع احتمالی مانند زلزله، سیل، جنگ، حفاری و قاچاق هستند.
در بخش بعدی سخنرانی‌ام، سعی کردم نشان بدهم که ایران هم مستثنا نبوده و بلاهایی مانند سیل و زلزله در دهه‌های اخیر، به طور مکرر اتفاق افتاده است. بر پایه‌ی این دو محور و با توجه به یک سری استانداردها و استراتژی‌هایی که از سوی سازمان یونسکو و همراه سازمان ایکوموس با هم دیگر تدوین شده‌اند، یک سری اصول راه‌بردی برای آماده‌تر کردن مدیران و کارشناسان میراث فرهنگی پیشنهاد شد و امیدوار هستیم که با به‌کار بستن این‌ اصول در کشوری که روی خط زلزله قرار دارد، در کشوری که آمارها نشان می‌دهد تعداد سیل‌ها و طغیان‌های رودخانه‌ها در سال‌های اخیر افزایش پیدا کرده و هم‌چنین خطرات دیگری که می‌دانیم در ایران وجود دارد، بشود سطح آمادگی سازمان میراث فرهنگی به صورت عمومی ارتقا داد.
در کشورهای همسایه‌ی ایران که روزی جزو قلمرو تاریخی و فرهنگی ایران بودند هم آثار تاریخی و میراث فرهنگی بجا مانده در آن‌ها با تهدیدهای انسانی روبه‌رو شده‌اند؛ به ویژه در ازبکستان و ترکمنستان. در کنفرانس «از تخت جمشید تا اصفهان» به این تهدیدها و مشکلات اشاره شده است. چه کاری برای نگهداری از این بناها انجام گرفته است؟
پروفسور هیلن براند از شناخته‌شده‌ترین اساتید و محققان معماری و هنر سده‌های میانه است که به ویژه در مورد آثار ایرانی کارهای مهمی دارد و در مورد معماری دوران پس از اسلام هم کار کرده است. پرفسور هیلن براند در سخنرانی‌ خود روی آثاری متمرکز بود که در همین کشورهایی که شما ذکر کردید، قرار گرفته‌اند. ایشان بر این نکته تمرکز داشت که چطور مرمت‌های غلط و اشتباه در این کشورها چهره‌ی بسیاری از آثار معماری و هنری را مخدوش کرده است و حتی از بین برده است.
بسیاری از این آثار با الگوهای معماری ایرانی شکل گرفته‌اند و ساخته شده‌اند (طبق گفته‌ی ایشان)، ولی متاسفانه مرمت‌های اشتباه که به ویژه به دلیل جلب گردش‌گر و توریست انجام شده و ممکن است برنامه‌های تبلیغاتی نیز پشت سر آن بوده باشد، چهره‌ی بسیاری از این آثار را مخدوش کرده است. حتی جالب است که در یکی از نمونه‌هایی که ایشان نشان دادند، ساختمان یک آرامگاه کوچک تخریب شده بود. اما مقاماتی که آن را بازسازی کرده بودند، با الگوهای ذهنی خودشان آن را طوری بازسازی کرده بودند که به زعم آن‌ها بتواند گردش‌گر بیشتری را جذب کند

چالش‌ها و فرصت‌ها و هم‌چنین امیدها برای ایکوموس در مورد میراث فرهنگی ایران کدام‌اند؟

واقعیت‌ این است که کار بسیار دشواری در پیش است. از یک طرف، نگهداری از آثار تاریخی نیاز به سرمایه‌گذاری دارد و از طرف دیگر، این امری است که فقط از عهده‌ی یک سازمان میراث فرهنگی برنمی‌آید. ما نمونه‌های متعددی را می‌بینیم که زمانی که حفاظت‌گران یا سازمان میراث فرهنگی مایل به حفظ اثری هستند، با وزارت نیرو، باید با سازمان اوقاف و امور خیریه، با وزارت مسکن و شهرسازی، با شهرداری‌ها، با نهادهای نظامی و... هماهنگ شوند. یعنی کاری است بسیار پیچیده. قوانین ما باید به روز بشوند. مجلس باید حمایت کند. قوانین ما عمدتاً قوانین قدیمی هستند و پاسخ‌گوی نیازهای امروز ما نیستند.
در حقیقت، یک چالش بسیار بزرگی است اقتصادی و حقوقی و باید تمام ارگان‌ها حمایت کنند. کاری هم که متخصصان بیرون از ایران می‌توانند انجام بدهند، می‌تواند ارتباطات علمی، فکری و فرهنگی باشد.
با سپاس از آقای بیژن روحانی، معاون بخش تخصصی بین‌المللی ایکوموس، شورای نگهداری از بناها ومحوطه های تاریخی .